Եվրասիայի հարցերով իրանցի փորձագետ Վալի Քալեջին անդրադարձել է վերջին 14 ամիսների ընթացքում Իրանի և ԱՄՆ-ի, Իսրայելի միջև տեղի ունեցած ռազմական խոշոր բախումներին՝ 2025 թվականի հունիսյան 12-օրյա պատերազմին, 2026 թվականի գարնանային 40-օրյա պատերազմին և Պարսից ծոցում ԱՄՆ-ի ու Իրանի միջև ուղղակի հարվածներին, որոնք, նրա գնահատմամբ, արմատապես վերաձևավորել են տարածաշրջանի ռազմավարական լանդշաֆտը։
Փորձագետի դիտարկմամբ՝ այս իրադարձությունները ցույց են տալիս, որ Թեհրանի պաշտպանական քաղաքականության հիմնարար սկզբունքները, թեև մնացել են անփոփոխ, սակայն ենթարկվել են գործառնական լուրջ էվոլյուցիայի։ Քալեջիի համոզմամբ՝ Իրանը դուրս է եկել ավանդական «Բազմաշերտ պաշտպանության» (Layered Defence) շրջանակից՝ ձևավորելով «Ինտեգրված բազմաշերտ զսպման» (Integrated Layered Deterrence) նոր մոդել։
Զսպման նոր ճարտարապետությունը՝ ըստ Վալի Քալեջիի
Իրանցի փորձագետը ընդգծում է, որ ավելի քան երեք տասնամյակ Իրանի պաշտպանական համակարգը հենված է եղել սիմետրիկ և անսիմետրիկ կարողությունների, կենտրոնացված և ապակենտրոնացված հրամանատարության համադրման վրա։ Այսօր, սակայն, ըստ նրա, հիմնական տեղաշարժը ոչ թե նոր զինատեսակների հայտնվելն է, այլ դրանց բարձր կոորդինացվածությունը։
Քալեջին առանձնացնում է Իրանի զսպման նոր մոդելի միմյանց լրացնող մի քանի առանցքային շերտեր.
- Ռազմական և ոչ ռազմական գործիքների համադրում. Ավանդական զինված ուժերը, հրթիռային համակարգերը, ԱԹՍ-ները, ռազմածովային ուժերն ու «Դիմադրության առանցքի» տարածաշրջանային դաշնակիցները գործում են կիբեռ, էլեկտրոնային պայքարի և հետախուզական միջոցների հետ մեկտեղ։
- Դիվանագիտությունն ու տնտեսությունը՝ որպես զսպման միջոց. Հարևան արաբական երկրների հետ դիվանագիտական երկխոսությունը, տարածաշրջանային տնտեսական համագործակցությունն ու Ռուսաստանի և Չինաստանի հետ ռազմավարական գործընկերությունը դարձել են զսպման քաղաքականության անբաժանելի մասը՝ լրացնելով ռազմական բաղադրիչը։
Զսպման աշխարհագրության ընդլայնումը
Քալեջին նկատում է, որ Իրանի զսպման քաղաքականությունն այլևս չի սահմանափակվում սեփական տարածքի անմիջական պաշտպանությամբ։ Ըստ իրանցի վերլուծաբանի՝ այն ընդգրկում է ընդհանուր անվտանգային մեկ միասնական տարածք՝ Պարսից ծոցից, Հորմուզի նեղուցից և Օմանի ծոցից մինչև Իրաք, Լիբանան, Կարմիր ծով և Բաբ էլ-Մանդեբի նեղուց։
Փորձագետի հիմնավորմամբ՝ այս ծովային միջանցքների և տարածաշրջանային ճակատների փոխկապակցվածությունը նշանակում է, որ մեկ թատերաբեմում ռազմական իրադարձությունն անմիջականորեն ազդում է մյուսի քաղաքական և ռազմական հաշվարկների վրա։ Օրինակ՝ Հորմուզի և Բաբ էլ-Մանդեբի նեղուցներում միաժամանակյա ճգնաժամը կարող է կաթվածահար անել Սուեզի ջրանցքով իրականացվող համաշխարհային առևտուրն ու էներգակիրների մատակարարումը, ինչն, ըստ Քալեջիի, ինքնին հզոր տնտեսական գործոն է ռազմավարական պլանավորման մեջ։
Ռիսկեր, խոցելիություն և ռազմավարական մարտահրավերներ
Չնայած այս համակարգի արդյունավետությանը, Վալի Քալեջին ուշադրություն է հրավիրում այն փաստին, որ «Ինտեգրված բազմաշերտ զսպումը» չի վերացնում Իրանի ռազմավարական խոցելիությունը.
- Էսկալացիայի վերահսկման բարդությունը. Փորձագետի համոզմամբ՝ աշխարհագրական լայն ընդգրկումը մեծացնում է չնախատեսված էսկալացիայի, սխալ հաշվարկների և տեղային միջադեպերի՝ համատարած հակամարտության վերածվելու ռիսկը։
- Հյուծող պատերազմի վտանգը. Քալեջին նշում է, որ առավել հավանական է դառնում ոչ թե լայնամասշտաբ պատերազմը, այլ ցածր ինտենսիվության, թիրախային հարվածների շարքը (կղզիների, ծովային ենթակառուցվածքների, ՀՕՊ համակարգերի վրա)։ Նման կետային հարվածների կանոնավոր դառնալը կարող է «սովորական» դարձնել ուժի կիրառումը և աստիճանաբար մաշել զսպման մեխանիզմը։
- Տեխնոլոգիական մրցավազք. Վերլուծաբանն ընդգծում է, որ արհեստական բանականության, ինքնավար համակարգերի, արբանյակային դիտարկման և ճշգրիտ հարվածային միջոցների զարգացումը Թեհրանից պահանջում է անընդհատ տեխնոլոգիական ադապտացիա։
Վալի Քալեջին եզրափակում է, որ Իրանի պաշտպանական դոկտրինի ներկայիս տեղաշարժը ոչ թե հայեցակարգային փլուզում է, այլ ռազմավարական հարմարվողականության արդյունք։ Ըստ իրանցի փորձագետի՝ թե որքանով «Ինտեգրված բազմաշերտ զսպումը» կնպաստի Մերձավոր Արևելքում կայունությանը կամ կծնի նոր քաղաքական մրցակցություն, կախված կլինի ոչ միայն ռազմական կարողություններից, այլև տարածաշրջանային ու արտաքին դերակատարների քաղաքական ընտրությունից և դիվանագիտական երկխոսությունը պահպանելու պատրաստակամությունից։
Հետևեք մեզ տելեգրամում
